“સર્પ દંશ સ્ટન્ટ કરતાં થાય કે સ્ટન્ટ વગર, એક વાત નક્કી હોય છે કે, ભૂલ માણસની હોય છે, સાપની નહીં.”

“સર્પ દંશ સ્ટન્ટ કરતાં થાય કે સ્ટન્ટ વગર, એક વાત નક્કી હોય છે કે, ભૂલ માણસની હોય છે, સાપની નહીં.”

હજારોનું ફોલોઈંગ ધરાવતો એક પંજાબી મહારાષ્ટ્રમાં સ્ટન્ટ દરમિયાન સર્પદંશથી મૃત્યુ પામ્યો. તેની ડેડ-બોડી જ્યારે પંજાબ પહોંચી પછી તેના ગામલોકો અને સગા-સંબંધી સિવાય એક પણ પ્રશંસક તેની સ્મશાનયાત્રામાં ગયો નહોતો !

==========================================================

આગળ ઉપરના એક વલોણામાં આપણે જોયેલું કે સરિસૃર્પોનું ઋતુ ચક્ર દરેક સીઝનમાં કેવી રીતે અને શા માટે બદલાતું હોય છે. સર્પો ઠંડા લોહીવાળા પ્રાણી હોવાના કારણે તેમને પોતાના શરીરની ઉષ્મા જાળવી રાખવા માટે બાહ્ય બાબતો પર આશ્રય રાખવો પડતો હોય છે. ઉનાળામાં સર્પો ગરમીમાં ઠંડકવાળી જગ્યાઓમાં છૂપાઈને પોતાના શરીરનું તાપમાન ઠંડું રાખે છે અને શિયાળામાં તેમણે ગરમી અને હૂંફ માટે આશરે ત્રણેક મહિના છૂપાઈને પોતાના શરીરના તાપમાનને જાળવી રાખવું પડે છે. શિયાળો પતે એટલે ધીમે ધીમે સર્પો દેખાવા માંડે. અને માનવ સમાજમાં ખોરાકની શોધમાં આવી જાય. પરસ્પરના ડરની આવી સ્થિતિમાં સંઘર્ષને કારણે કોઈ પણ એક પક્ષે થતાં નુકસાનને નિવારવા માટે અમારા જેવા સ્વયંસેવકોની ભૂમિકા સક્રિય બને છે.

ગયા અઠવાડિયાની રજાઓના માહોલમાં ગાંધીનગરની એક ટી.વી. ચેનલના હેડ સાથે વન્ય બાબતોના એક કાર્યક્રમ બાબતે મીટિંગ માટે બાઈક પર જવા નીકળેલો. રસ્તામાં ફોન આવ્યો કે હું જે તરફ જઈ રહ્યો છું ત્યાં જ એક સોસાયટીમાં કન્સ્ટ્રક્શન સાઈટની ઈંટોમાં સાપ જોવા મળ્યો છે. હું એ સ્થળ નજીક હોવાથી સીધો પહોંચી ગયો. સામાન્ય રીતે મારી કારમાં સાપને સલામત રીતે પકડી શકાય તેવો એક સ્નેક હૂક અને થોડી બરણીઓ અને થેલીઓ હોય જ છે. આ સાધનોથી સર્પને પકડીએ તો તેમાં મારી અને સર્પની બન્નેની સલામતી રહેલી હોય છે. બીજી બાબત એ છે કે સર્પ બચાવની કામગીરી કરનાર સર્વે શરૂઆતમાં સર્પોને કોઈ સાધન વગર પકડી, તેની સાથે ખેલ કરી સીન મારવાની પ્રવૃત્તિ કરી જ ચૂક્યા હોય છે. તેઓ પછીથી કાં તો દંશનો ભોગ બનીને, અથવા દંશનો ભોગ બનતા માંડ બચે પછી સર્પોને માત્ર હૂકથી કે ટોંગથી જ પકડવા એવી સુફિયાણી સલાહો આપતા થઈ જાય છે. મારા કિસ્સામાં થોડું અલગ થયેલું. મને સર્પદંશ થયો એ પહેલાં જ સમજાઈ ચૂકેલું કે આ ધંધા ન કરાય !

સાઈટ પર જઈને જોયું કે ઈંટોના થપ્પામાં રહેલી જગ્યાઓમાં એક સર્પ છૂપાયેલો હતો. ઈંટોની વચ્ચેથી દેખાતા તેના શરીર પરથી ખાતરી કરી કે આ સર્પ નાગ એટલે કે કોબ્રા છે. હવે મૂંઝવણ થઈ કે સ્ટીક વગર પકડવો કે કેમ ? કારણ કે એક બાજુ નીતિ-નિયમો અને સાથેસાથે સલામતીની ચિંતા કરવી પણ જરૂરી છે, પરંતુ આ કન્સ્ટ્રક્શન સાઈટથી ઘરે જઈને સ્નેક હૂક લાવતા ઓછામાં ઓછી વીસેક મિનિટ થાય જ, અને આ વીસ મિનિટમાં જો કોબ્રા ત્યાંથી ભાગવાનો પ્રયત્ન કરે તો મજૂરો લાકડી, પાવડા લઈને તૈયાર જ હતાં એને આવકારવા ! આ હેલ્ધી કોબ્રાને મરવા દેવાનું રીસ્ક લેવા કરતાં મારા આશરે પાંત્રીસ વર્ષના અનુભવના આધારે એને ખુલ્લા હાથે પકડીને પૂરી દેવાનું જોખમ લેવું મને વધુ ઉચિત લાગ્યું. જે ચેનલમાં મીટિંગ હતી એમની જૂની ફરમાઈશ હતી કે એકાદ લાઈવ રેસ્ક્યુ વિડીયો બનાવી લાવજો, તેથી મેં ત્યાં હાજર એક યુવાનને માત્ર રેસ્ક્યુ પૂરતો વિડીયો બનાવી આપવા વિનંતી કરી. એણે વિડીયો બનાવી પણ આપ્યો.

આ વિડીયો મેં ફેસબુકમાં મારા એકાઉન્ટમાં શેર કર્યો, અને અનેક કોમેન્ટ આવવા લાગી. આ કેમેન્ટ્સમાં “વાઉ, ક્યા બાત, તુસ્સી છા ગયે ગુરૂ . . .” જેવી અનેક કોમેન્ટ્સ વચ્ચે “ભાઈ સાવચેતી રાખો, ટેઈક કેર, ભાઈ આવું જોખમ ન લો” જેવી કોમેન્ટ્સ પણ આવી. અને અનુભવી સ્નેક રેસ્ક્યુઅર્સની “સ્નેક હૂક” વગર રેસ્ક્યુ ન કરવાની ટીકા-ટિપ્પણીઓ પણ આવી. જો કે મને આ તમામ ટીપ્પણીઓની અપેક્ષા તો હતી જ અને એ પણ ખબર હતી કે કોણ કેવી કોમેન્ટ્સ કરશે. એક સ્નેહી અધ્યાપિકાએ સુંદર કોમેન્ટ કરી કે “ધર્મેન્દ્રભાઈ, તમારો આ વિડીયો જોઈને જોનારા લોકોને આવું સાહસ કરવાની પ્રેરણા મળશે”. ફેસબૂકના પ્લેટફોર્મ પર હું જ્યારે આવો વિડીયો મૂકું ત્યારે તેઓની વાત પણ સાચી છે, કારણ કે ફેસબુક પર સર્પ અંગેની મારી તમામ પ્રવૃત્તિને ફોલો કરતો એક આખો વર્ગ છે, જેમાં નવા રેસ્ક્યુઅર્સ પણ સામેલ છે. તો આ લોકોને મારી જેમ કોઈ પણ સાધન વગર સર્પ પકડવાની પ્રેરણા મળવાની. પરંતુ મેં સર્પને હાથમાં પકડ્યો અને હાથવગી થેલીમાં પૂર્યો તે આખી પ્રક્રિયા માત્ર એક દોઢ મિનિટ એટલે કે માત્ર નેવું સેકન્ડમાં પૂરી થઈ ગયેલી તે કોઈએ ન નોંધ્યું. કોઈએ એ ન જોયું કે કોબ્રા જ્યારે પકડાય ત્યારે ડરને લીધે હંમેશ ફેણ ફૂલાવી પોતાને પકડનારને ડરાવવા ફૂંફાડા મારતો હોય છે. પરંતુ આ નાગે એક પણ વાર મારા પર હુમલો કરવાની કોશીશિ ન કરી, એક પણ વાર ફેણ ફૂલાવીને હુમલો ન કર્યો . . .

હું  પણ કાંઈ દૂધે ધોયેલો નથી, મેં પણ આવા અનેક રેસ્ક્યુમાં અનેક સ્ટન્ટ કરીને ભરપૂર રોલા માર્યા છે, ઝેરી નાગને રમકડાની જેમ રમાડ્યો છે, ન લેવા જેવા રીસ્ક લીધાં છે. નાગને ડરાવી તે ફેણ ફૂલાવે ત્યારે તેનું ધ્યાન એક તરફ દોરીને તેના માથા પર હાથ ફેરવ્યો છે અને આ તમામ સ્ટન્ટ કરતી વખતે હું જાણતો જ હતો કે આ બધું કરતાં મારા પર જીવનું જોખમ રહેલું છે ! પરંતુ જુવાનીનો જોશ, લોકોને દેખાડી દેવાની ભૂખ અને છવાઈ જવાના અભરખા એવા તો લોભામણા હતા કે રેશનલ મગજના સતત ખતરાના સિગ્નલો એડ્રનલિન રશના કારણે મનની અજાણી ગલીઓમાં ખોવાઈ જતાં. આજે ભારતમાં સ્નેક રેસ્ક્યુઅર્સ, સ્નેક રેન્ગલર્સ, સ્નકે ફલાણા અને સ્નેક ઢીંકણાઓનો રાફડો ફાટ્યો છે. આ સૌ યુવાનો, મધ્યમ વયના લોકો આજે પણ નાગના માથે હાથ મૂકવો, તેની ફેણ પર કીસ કરવી, સાવ ખુલ્લા હાથમાં તેને રમાડવો વિગેરે વિગેરે જેવા ગોરખ-ધંધા સતત કર્યા જ કરે છે.

ફેસબૂક અને યુ-ટ્યુબ પર અનેક સ્ટન્ટમેન સર્પ-મિત્ર, સ્નેક ફ્રેન્ડ, સ્નેક લવર જેવા અનેક નામે અને સર્પ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાના નામે પોતાના અભરખા પૂરા કરતા જોવા મળે છે. આ બધા મિત્રોના ફોટોઝ અને વિડીયોઝ જોઈએ તો જરૂરિયાતમાં ખુલ્લા હાથે સ્નેક રેસ્ક્યુ કરવાની મજબૂરી અને સ્ટન્ટ વચ્ચે રહેલી પાતળી ભેદરેખા સમજાઈ જશે. મેં જોયેલા અનેક વિડીયોઝમાં જ્યાં નાગ કે ઝેરી સાપને મિનિટોમાં પકડીને બેગમાં પૂરી દઈ શકાય તેમ હોય ત્યાં તેને પકડીને વારંવાર છટકી જવા દેવામાં આવે, બેગમાં પૂરી ન શકવાનો દેખાડો કરીને કુલ મળીને આશરે દસથી પંદર મિનિટનો વિડીયો જોવા મળશે. સમગ્ર ભારતમાં સૌથી વધુ સાપ સાથે ખેલ કરતા સ્ટન્ટમેન મહારાષ્ટ્રમાં જોવા મળે છે, બીજા નંબરે પંજાબ, તમીલનાડુ અને અન્ય સ્થળો છે. નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે ભારતમાં સર્પદંશથી મૃત્યુ પામેલા સ્નેક રેસ્ક્યુઅર્સની સંખ્યા મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. એક પંજાબી સ્ટન્ટમેન મહારાષ્ટ્રમાં તેના યુ-ટ્યુબના ફોલોઅર એવા બીજા સ્ટન્ટમેન્સને પોતાના કરતબ દેખાડતાં નાગના દંશથી મૃત્યુ પામેલો. જે વ્યક્તિ જીવતી હતી અને લાખો ફોલોઅર્સ હતા, એ વ્યક્તિની ડેડ બોડી જ્યારે પંજાબ પહોંચી પછી તેના ગામલોકો અને સગા-સંબંધી સિવાય એક પણ પ્રશંસક તેની સ્મશાનયાત્રામાં ગયો નહોતો !

આવો જ એક પાગલ દક્ષિણ ભારતમાં છે. તે યુ-ટ્યુબ પર વાવા-સુરેશ નામે પ્રચલિત છે, કિંગ કોબ્રા, કોબ્રા, રસેલ વાઈપર સાથે તે રમત કરતો, તેમને પપ્પીઓ કરતો જોવા મળશે. સાઉથમાં તેના ફોલોઅર્સ તેને “ચેટ્ટા” કહીને બોલાવે છે અને તેને સતત પ્રશંસાના ઘેનમાં રાખે છે. વધુમાં મારું અનુમાન છે કે આ વાવા માત્ર થ્રીલ માટે અને લોકોને ઈમ્પ્રેસ કરવા માટે જ સ્ટન્ટ કરતો નથી, પરંતુ આવા સ્ટન્ટ કરીને તે પોતાનો ફોલોઅર વર્ગ વધારીને અને પોતાની વ્યુઅરશીપ વધારીને મોટી કમાણી કરી રહ્યો છે. વાવા સુરેશને ભલે દક્ષિણના લોકો ભગવાન માને, પરંતુ તેમના આ ભગવાનને થયેલા દંશના પરિણામે બન્ને હાથની કુલ મળીને ત્રણેક આંગળીઓ ગુમાવી ચૂક્યો છે. તાજેતરમાં જ એક રેસ્ક્યુ દરમિયાન એકઠાં થયેલાં લોકો સામે વટ પાડવા માટે આ વાવા-મુરખે સાંકડા મોં વાળી એક બરણીમાં પૂરેલા ખડચિતળાને બહાર કાઢવા માટે બરણીની અંદર હાથ નાખ્યો અને તેને ભયંકર બાઈટ થયો, અને આજે પણ આ વાવા-મૂરખ હોસ્પિટલમાં છે !

અહો વૈચિત્ર્યમ્ એ છે કે મેં વર્ષો પહેલાં મૂર્ખામીભર્યા સ્ટન્ટ કર્યા પરંતુ એકવાર પણ સર્પદંશનો ભોગ બનેલો નહીં, જ્યારે સ્ટન્ટ કરવાનું છોડી દીધું પછી કેટલાંય વર્ષો બાદ મને સર્પદંશ થયેલો. સર્પદંશ સ્ટન્ટમાં થાય કે સ્ટન્ટ વગર, એક વાત નક્કી હોય છે કે, ભૂલ માણસની હોય છે, સાપની નહીં. કારણ કે એણે તો જે કરવાનું છે તે એણે સરસ રીતે કર્યું-પોતાના બચાવ માટે દંશ કરવો. પરંતુ આપણે જાણીએ છીએ કે તે દંશી શકે તો પણ આપણે રાખવી જોઈએ તેવી સાવચેતી કે સલામતી રાખી નથી . . . તો વાંક કોનો ?

- vichar_valonu@yahoo.com